Winterdepressie en werk: wat kun je eraan doen?

Voor sommige mensen begint het al in de maand september: de winterdepressie of, bij mildere klachten, winterdip. Dit kan gevolgen hebben in het dagelijks leven en voor de inzetbaarheid in werk. Ybe Meesters en Timo Partonen doen allebei al jaren onderzoek naar het fenomeen. “Het lijkt toch een verstoring van de biologische klok waar sommige mensen gevoelig voor zijn.”

“Winterdepressie treedt in het half jaar van de herfst en de winter op en uit zich vaak iets anders dan een ‘gewone’ depressie, die kan worden vastgesteld als iemand aan de criteria in de DSM-5 voldoet”, zegt Meesters, gepensioneerd klinisch psycholoog bij het Universitair Medisch Centrum Groningen. “Vaak zijn mensen met een winterdepressie meer moe, hebben een grotere behoefte aan slaap tijdens de winter en willen graag meer calorierijk voedsel eten in die maanden, daardoor komen ze ook vaak aan.”

Meer behoefte aan slaap en eten

Meer behoefte aan slaap en eten is iets dat bij de gehele bevolking zichtbaar is, stelt Meesters. “Er is niet voor niets zoveel zoetigheid rondom Sinterklaas en kerst. Je kunt het spectrum van winterdepressie op een continue lijn plaatsen van helemaal niet depressief naar zelfs suïcidaal depressief. Als de stemmingsklachten niet op de voorgrond staan, maar mensen wel meer behoefte hebben aan slaap, bijvoorbeeld, spreken we over een winterdip of winterblues. Bij stemmingsklachten in combinatie met andere symptomen noemen we het een winterdepressie.”

Partonen, onderzoeksdocent bij The Finnish Institute for Health and Welfare, bevestigt dit beeld. “Seasonal Affective Disorder (SAD) is een depressie die steeds terugkomt en op hetzelfde moment in het jaar start en eindigt. Bij reguliere depressies kunnen depressieve periodes soms wel jaren duren, zonder seizoensgerelateerde redenen.”

Niet-verfrissende slaap

Ook hij ziet atypische symptomen ten opzichte van de reguliere depressie. “Een toename van eetlust, overeten, behoefte aan koolhydraten in de avond, meer behoefte aan slaap, en gemiddeld twee tot vijf kilo gewichtstoename in de winter. Bij een depressie die niet seizoensgerelateerd is, zien we bij dit alles het tegenovergestelde.” 

Partonen aan dat er slaapverstoringen te zien zijn in patiënten met winterdepressies. “De verschillende fases van slaap die een patiënt doorloopt, zijn te vergelijken met die van iemand met een slaaptekort. Slaap is gefragmenteerd en het lichaam probeert daarvoor te compenseren door meer te slapen, maar dat verfrist vervolgens niet.” Met lichttherapie kunnen deze klachten worden verlicht en kan de nachtrust verbeteren.

Biologische klok

Hoe het komt dat sommige mensen gevoeliger zijn voor de verandering van de seizoenen, weten wetenschappers nog niet helemaal zeker, zegt Meesters. “Het lijkt toch een verstoring van de biologische klok waar sommige mensen gevoelig voor zijn”, stelt hij. “Natuurlijk zouden wij als mens van nature in de winter ook meer passief moeten zijn en langer moeten slapen.” 

Ook Partonen ziet een andere werking van de biologische klok bij mensen met winterdepressies. “Dit zouden structurele verschillen kunnen zijn, want dat ritme zit bij mensen in hun cellen en zeker in het brein. Door deze verschillen ervaren sommige mensen meer impact van een tekort aan daglicht in de herfst.”

Klachten voorkomen

Partonen en Meesters merken dat lichttherapie effectief is. “Volgens de richtlijnen is dat de eerstaangewezen behandeling, die bij 70 tot 80 procent van de mensen effectief is.” Partonen constateerde zelfs dat met lichttherapie de terugkerende winterdepressie kan worden voorkomen. “Als iemand op het moment dat de klachten net ontstaan al deze behandeling krijgt, kan een week lichttherapie genoeg zijn voor de gehele winter. Als de klachten op hun ergst zijn, helpt het ook nog, maar dan is er grotere kans op terugval.”

Volgens Partonen corrigeert vijf keer per week behandeling met lichttherapie de biologische klok. “Laten we zeggen een half tot twee uur in de ochtend. Op die manier functioneert het lichaam weer binnen het gewone ritme en verdwijnen de symptomen vaak.” Deze vorm van behandeling is nu ook veel gemakkelijker toe te passen dan vroeger. “Toen ik begon, had je alleen lampen in behandelkamers, vast aan het plafond. Maar nu kun je ook thuis of op kantoor een lamp gebruiken.”

Maatregelen nemen

Bedrijfsartsen en andere arboprofessionals geeft hij mee dat winterdepressie goed te herkennen is aan het patroon van slaperigheid, vermoeidheid, verslapen en te laat op het werk komen. “Wij hadden een keer een onderwijzer in ons onderzoek die last had van winterdepressiviteit en goed reageerde op lichttherapie. Hij kon toen met zijn werkgever regelen dat er extra verlichting kwam op zijn werkplek.” 

Volgens Meesters is de verlichting in werkruimtes over het algemeen aan de lage kant. “Als je alleen die al opkrikt, met name in de ochtenduren, zou dat een goed effect kunnen hebben.” Ook het adviseren van buiten wandelen in pauzes, als het licht is, is een goed idee. “Wat ook helpt, is leefstijladviezen zoals regelmaat inbouwen in het dagritme en in voeding.”

Bron: Tijdschrift voor Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde